Kosmiczne wyprawy to marzenie niemal każdego. I aby je zrealizować wcale nie potrzebujesz promu kosmicznego i znajomości na stacji Bajkonur. Wystarczy dobry teleskop, a taki można już kupić za 2 tysiące złotych. Czy wiesz, jak daleko w przestrzeń kosmiczną możesz wejrzeć używając teleskopu, który jest dostępny dla przeciętnego Kowalskiego?

 

Rodzaje

Teleskopy podzielić można na kilka typów, w zależności od rodzaju optyki w nich zastosowanej. Każdy system optyczny wykazuje inne właściwości, w związku z tym różne typy teleskopów stosowane są do obserwacji innych obiektów. W tym akapicie omówimy trzy rodzaje teleskopów, jakie można spotkać w omawianym przedziale cenowym.

Teleskop newtonowski

Celestron Astromaster 130 – tuba newtonowska na montażu paralaktycznym
Celestron Astromaster 130
tuba newtonowska na montażu
paralaktycznym
Jest konstrukcją opartą na systemie luster, czyli jest rodzajem reflektora. Działa na zasadzie odbicia światła. Wpada ono do tuby, po czym jest skupiane przez lustro główne i kierowane w kierunku lusterka wtórnego, które to kieruje światło do okularu umieszczonego w wyciągu. Specyfika konstrukcji wiąże się ze sporymi gabarytami, co może okazać się przeszkodą w użytkowaniu. Oferuje natomiast bardzo dobre osiągi w stosunku do ceny.

Najlepiej sprawdza się przy obserwacji obiektów głębokiego nieba (np. mgławic i galaktyk), jednak z powodzeniem można obserwować też księżyc i planety.

Refraktor achromatyczny

Refraktor Bresser/Meade R 102 – refraktor na montażu paralaktycznym
Refraktor Bresser/Meade R 102
refraktor na montażu paralaktycznym.
Optyka w tym wypadku oparta jest na soczewce lub częściej grupie soczewek, które, skupiając światło, kierują je do wyciągu okularowego umieszczonego na końcu tuby. Charakteryzuje się większym kontrastem obrazu w stosunku do systemu newtonowskiego.

Z racji dobrego kontrastu doskonale nadaje się do obserwacji planet. Niestety wykonanie soczewek wysokiej jakości jest znacznie droższe od wykonania zwierciadła, zatem jeżeli masz określony budżet, to wydając go na refraktor kupisz teleskop o mniejszej średnicy, niż gdybyś tę samą kwotę przeznaczył na teleskop konstrukcji Newtona. Refraktory są najczęściej wykorzystywane do astrofotografii.

Maksutov-Cassegrain i Schmidt-Cassegrain

Są to teleskopy o budowie hybrydowej (katadioptrycznej). Składa się z elementów lustrzanych i korektora. Dzięki temu – przy stosunkowo długiej ogniskowej – konstrukcje tego typu mają stosunkowo nieduże gabaryty i dobrze sprawdzają się jako teleskopy mobilne.

Najczęściej wybierany jest do obserwacji księżyca i planet Układu Słonecznego i astrofotografii głębokiego nieba.

Wady optyczne

Każdy rodzaj konstrukcji obarczony jest specyficznymi wadami optycznymi.

  • Aberracja chromatyczna objawia się w postaci kolorowej obwódki wokół obserwowanych obiektów. Dotyczy przede wszystkim refraktorów – większość z nich (refraktory achromatyczne) koryguje tę wadę dla dwóch najistotniejszych pasm widma, dostępne są również konstrukcje korygujące ją dla trzech pasm (apochromaty) lub dla całego zakresu – ortoapochromaty – jednak korekcja ta wymaga stosowania specjalnych gatunków szkła, co przekłada się na dramatyczny wzrost ceny. W teleskopach lustrzanych powstaje jedynie w przypadku zastosowania słabej jakości okularu.
  • Aberracja sferyczna objawia się problemami z wyostrzeniem obrazu. Spowodowane jest to tym, że światło ogniskuje w różnych miejscach w stosunku do osi optycznej.
  • Koma (aberracja komatyczna) polega na tym, że im dalej od centrum pola, tym widziane obiekty są bardziej zniekształcone. Gwiazdy przybierają kształt przecinków.
     
 

Teleskop newtonowski

Refraktor achromatyczny

Maksutov-Cassegrain

Aberracja chromatyczna nie występuje występuje znikoma
Aberracja sferyczna występuje czasem wystepuje znikoma
Koma (aberracja komatyczna) występuje nie występuje znikoma

 

Montaż

Montaż to część teleskopu, dzięki której tuba zyskuje możliwość poruszania się. Można spotkać kilka podstawowych rodzajów montaży.

Montaż paralaktyczny Sky Watcher EQ3
Montaż paralaktyczny Sky Watcher EQ3

Paralaktyczny (typu niemieckiego)

Najdroższy typ montażu i właściwie jedyny nadający się do astrofotografii. Jako że jest on skomplikowaną konstrukcją stojącą na trójnogu, dość istotnym problem okazuje się jego stabilność. Tańsze montaże paralaktyczne takie jak EQ1 i EQ2 cieszą się złą sławą, bowiem często są na nich wieszane zbyt ciężkie tuby optyczne, co prowadzi do utraty stabilności montażu. Dotyczy to w szczególności najtańszych teleskopów spotykanych na aukcjach. Warto pamiętać, że dla montażu EQ1 maksymalna średnica Newtona to 114 mm, a dla EQ2 – 130 mm. Jeśli chcesz jedynie oglądać niebo, najlepszym rozwiązaniem będzie montaż Dobsona (o tym typie montażu czytaj dalej). Jeśli zależy Ci na astrofotografii, należy zainwestować w montaż o odpowiedniej nośności (w tanich montażach zazwyczaj podawaną nośność dzieli się przez 2 i w tych granicach możliwe jest stosowanie go do astrofotografii), którego cena może się wahać od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. „Paralaktyki" są najcięższym typem montażu. Wpływa na to zastosowanie dużej ilości metalu oraz konieczność stosowania przeciwwagi.
Konstrukcje takie potrafią ważyć od kilku do kilkudziesięciu kilogramów.

Dużym plusem montażu tego typu jest możliwość zastosowania napędów, pozwalających na śledzenie obserwowanych obiektów. Aby śledzenie obiektu odbywało się poprawnie, montaż musi zostać odpowiednio ustawiony i zorientowany. Jest to dość czasochłonne i może sprawiać trudności początkującym miłośnikom astronomii.

Montaż azymutalny Sky Watcher AZ
Montaż azymutalny Sky Watcher AZ

Azumutalny

Jest najtańszym i najprostszym systemem montażu. Pozwala na ruchy w pionie i poziomie, jednak jego największą wadą jest potrzeba nieustannego śledzenia obiektu, czyli ręcznego korygowania jego położenia w obu osiach. Jest to niewygodne i znacząco utrudnia astrofotografię z długimi ekspozycjami czy montowanie prostych napędów (znaczna część nowoczesnych teleskopów Schmidta-Cassegraina i Maksutowa-Cassegraina dostarczana jest z montażami widłowymi – będącymi odmianą montażu azymutalnego – sterowanymi komputerowo. Są one w stanie odszukać i nadążać za obiektami na niebie, jednak również tutaj do zastosowania ich w astrofotografii konieczne jesty wykorzystanie dodatkowych akcesoriów – w szczególności chodzi o klin paralaktyczny). W wersji na statywie używany jest przy niedużych i lekkich teleskopach, natomiast istnieje jego odmiana stosowana do większych i cięższych tub, a mowa tu o montażu Dobsona.

Synta/Sky
Watcher 10
Synta/Sky Watcher 10"
na montażu Dobsona
Montaż Dobsona stosuje się w przypadku większych reflektorów. Jest on bardzo prosty w obsłudze, a do tego lekki. W przeciwieństwie do montaży paralaktycznych nie wymaga przeciwwagi (która potrafi ważyć od kilku do kilkunastu kilogramów). Jest on również dużo tańszy od montaży paralaktycznych. W większości przypadków nie nadaje się do astrofotografii z długimi ekspozycjami z powodu braku napędu. Problemy może stwarzać precyzja nadążania za obiektami oraz kłopoty z prawidłowym wyważeniem teleskopu przy stosowaniu ciężkich, szerokokątnych okularów.

 

Parametry

Apertura (średnica)

Apertura to rzeczywista średnica obiektywu (soczewki, lustra, kamery lub menisku). Mówiąc przystępniej, im grubsza tuba, tym większa apertura. Jej wielkość jest najważniejszą z cech teleskopu. Wyobraź sobie kogoś, kto z daleka rzuca grochem do garnka. Logiczne jest, że im większy będzie garnek, tym więcej ziaren grochu do niego wpadnie. Tak też jest z teleskopem, im większa apertura, tym więcej fotonów jest w stanie uchwycić instrument. Dzięki temu skupia więcej rozproszonego, słabego światła, co daje możliwość obserwacji ciemniejszych obiektów. Dlatego do obserwacji głębokiego nieba, wskazany jest wybór teleskopu o jak największej aperturze. Ponadto średnica odpowiada za rozdzielczość obrazu – a przez to określa jego maksymalne powiększenie.

Ogniskowa i światłosiła

Parametry te opisują drogę, jaką muszą pokonać fotony zanim dotrą do okularu. Mimo że fotografia przyzwyczaiła nas do zwracania uwagi na te parametry w astronomii są one znacznie mniej istotne. Ogniskowa informuje, jakie powiększenie uzyskasz stosując okular o określonej ogniskowej, jednak warto pamiętać, że maksymalne powiększenie (jakie można uzyskać za pomocą teleskopu) zależy od jego średnicy.

Powiększenie

Powiększenie jest parametrem obrazu (nie teleskopu), który określa, o ile razy większy będzie dany obiekt, widziany przez teleskop, w stosunku do obserwacji gołym okiem. Wielkość powiększenia można obliczyć dzieląc ogniskową teleskopu przez ogniskową okularu. Np.: ogniskowa teleskopu wynosi 650 mm, a ogniskowa okularu wynosi 10 mm, zatem dzięki takiemu zestawieniu uzyskane zostanie powiększenie 65x. W polskich warunkach, za maksymalne sensowne powiększenie uznaje się 300x, a w wyjątkowych przypadkach, gdy atmosfera jest nadzwyczaj stabilna, sucha i przez to przejrzysta (czasami dzieje się tak tuż po przejściu zimnego frontu atmosferycznego) – 500x. Wpływa na to jakość atmosfery nad tą częścią kontynentu.

Przy określaniu modeli producenci często posługują się formułą X/Y (np: Sky Watcher 130/900). X oznaczać będzie aperturę, natomiast Y ogniskową danego modelu. 

Wyposażenie dodatkowe

System GOTO

System GoTo jest urządzeniem, które za pomocą silniczków i sterowników automatycznie ustawia teleskop na wybrany obiekt. Cudnie – krzykną leniuchy, a nawet nieleniuchy – nie trzeba marnować czasu na rozstawianie i szukanie obiektów, nie mówiąc o nauce mapy nieba. Na brak tych tradycyjnych aspektów narzekają jednak ortodoksyjni astronomowie amatorzy. Czy słusznie, rozsądź sam.

Montaż paralaktyczny z systemem GOTO
Montaż paralaktyczny z systemem GOTO
Pominiemy jednak te kwestie i przejdziemy do użyteczności owego wynalazku. Często już w teleskopach w okolicach cenowych 1500 zł spotkać można takie rozwiązania, jednak z czym to się wiąże i czy to aby na pewno takie dobre? System taki jest dość drogi i okazać się może, że teleskop w niego wyposażony, mimo że kosztuje 1500 złotych, pod względem optycznym może być gorszy od teleskopu za 700 złotych, a który takiej funkcji nie posiada. Za wygodę się płaci, powiedzą niektórzy. Tylko co z tego, jeśli przy optyce takiej klasy nie będziesz mogł dostrzec większości obiektów wskazanych przez teleskop. Jeśli w bazie systemu jest 40 tysięcy obiektów, uznać to należy za chwyt marketingowy, bo nie ma szans zaobserwować nawet 1/1000 z nich, przy użyciu teleskopu z omawianego przedziału cenowego.

Takie rozwiązanie może okazać się sensowne w przypadku droższej optyki, która jednak nie leży w zasięgu tego artykułu. Uznać można zatem, że w przypadku teleskopów o słabszej optyce, rozwiązanie to jest mało opłacalne, chyba że bardzo cenisz wygodę i jesteś w stanie za nią zapłacić tyle, ile za resztę teleskopu.

Astrofotografia

Wielu miłośnikom astronomii nie wystarcza sama obserwacja ciał niebieskich. Dość często próbują oni swych sił w astrofotografii, czyli po prostu uwiecznianiu nieba na zdjęciach. Nie jest to jednak tak proste, jak mogłoby się wydawać i wymaga dodatkowego osprzętu.

Zdarzają się ludzie uprawiający sztukę astrofotografii i śledzący obiekty ręcznie, co więcej zdarzają się też przyzwoite zdjęcia zrobione w ten sposób, niemniej jest to trudne, a szansa na pomyłkę i zepsucie zdjęcia jest gigantyczna. W celu precyzyjnego i wygodnego śledzenia obiektów stosuje się napędy, które same będą korygowały położenie teleskopu, sprawiając, że zdjęcie podczas długiego naświetlania pozostanie ostre i wysokiej jakości. Urządzenia tego typu w tańszych wersjach są odpowiednimi silniczkami z prostym sterowaniem, natomiast w droższych są to już automatyczne komputery śledzące. Oczywiście wraz ze wzrostem skomplikowania rośnie cena.

Żeby zdjęcie mogło powstać, potrzebny jest aparat. Stosuje się tu przeważnie lustrzanki cyfrowe lub specjalne kamery do teleskopów. Jednak na omawianym poziomie zaawansowania wybór padnie raczej na aparat (szczególnie, że wiele osób dysponuje już takowym). Bardzo ważne jest aby nabyć odpowiednią przejściówkę (T-Ring), do odpowiedniego typu aparatu. Inaczej nie będzie można podpiąć go do wyciągu (chyba, że wyciąg ma takową fabrycznie). 

Producenci i ceny

Wybieraj tylko sprzęt dobrych i sprawdzonych producentów. W innym wypadku może się okazać, że duże pieniądze zostały wydane na coś, co nie powinno nosić miana teleskopu. Jakim firmom można zaufać?

  • Antares
  • Bresser
  • Baader
  • Bushnell
  • Celestron
  • Delta Optical
  • Meade
  • Orion
  • Synta/Sky-Watcher
  • Soligor
  • Takahashi
  • TeleVue
  • Tał
  • Vixen
  • William Optics

Innych firm unikaj, dzięki temu nie narazisz się na niepotrzebne koszta i nerwy. Jeśli kupujesz sprzęt z niepewnego źródła koniecznie zwróć uwagę, czy nazwa nie jest przypadkiem przekręconą nazwą znanej marki np.: Maede, Breser czy Soligar. Poza tym szczerze odradzamy zakup z niepewnego źródła.

Bardzo ważne jest, aby teleskop kupować tylko w miejscach, w których są ludzie znający się na nich, a najlepiej parający się astronomią. Bezwzględnie omijać należy wszelkie „hiperpromocyjne” oferty na serwisach aukcyjnych oraz w hipermarketach. W tych drugich personel ma za zadanie sprzedać towar, a nie Ci doradzać. Kupuj zatem tylko w specjalistycznych sklepach zajmujących się optyką lub nawet tylko teleskopami. Uchroni Cię to przed problemami z wybrakowanym sprzętem oraz personelem. „Megapowiększenie 600x za jedyne 99 złotych!" Brzmi wiarygodnie? Niezbyt. Zatem omijaj szerokim łukiem, wszelkie oferty gdzie ktoś próbuje sprzedać profesjonalne, megapowiększające i ultradokładne teleskopy w cenie mniejszej niż dobry okular. Jeśli producent dokłada do teleskopu sporo części, powinno to wzbudzić Twoje wątpliwości. Oferty, gdzie dodawane są 4 okulary, 3 soczewki Barlowa, prom kosmiczny i pilniczek do paznokci, również nie będą dobrym wyborem. Dlaczego? Bo przyzwoity sprzęt musi kosztować i nikt nie będzie rozdawał go za półdarmo.

Nie każdy dysponuje budżetem NASA na cele astronomiczne, a przede wszystkim nie każdy potrzebuje drogiego sprzętu. Zastanów się zatem, ile pieniędzy chcesz przeznaczyć na sprzęt. Natomiast my spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, co możesz za to kupić.

Do 300 złotych – lepiej kup przyzwoitą lornetkę. Wbrew pozorom, poza obserwacjami naziemnymi, daje ona możliwość zapoznania się z niebem. Może się okazać doskonałym rozwiązaniem dla dziecka. Jest prosta w obsłudze i bardziej poręczna. Do tego jest bardziej wytrzymała, dzięki czemu dziecko będzie mogło zabrać taki instrument na wycieczkę czy spacer. Jeśli ktoś jednak chce sie po prostu przekonać, czy zabawa z teleskopem w ogóle go pociąga i nie chce wydawać od razu całego budżetu domowego, znajdzie dla siebie szeroką gamę produktów (np. Teleskop Opticon 70F300).

Do 800 złotych – w tym przedziale cenowym można już nabyć teleskop, dzięki któremu obędziesz się z tego typu urządzeniem i poznasz kawałek nieba. Teleskopy z tego pułapu nadają się też do obserwacji naziemnych.(np. Teleskop Sky-Watcher (Synta) BKP13065EQ2).

Do 1000 złotych – tutaj mogą pojawić się już ciekawe propozycje, dające pole do zabawy. Znajdziesz tu teleskopy newtonowskie o aperturze 5 cali (ok. 130 mm), co może okazać się dobrym początkiem zabawy z astronomią (Np. Teleskop Celestron AstroMaster 90EQ-Motor Drive).

Do 1500 złotych – znajdziesz tu zarówno 5 calowe (ok. 130 mm) refraktory z bajerami takimi jak napęd, ale też proste 6 calowe (ok. 150 mm) a nawet 8 calowe – oferujące już całkiem przyjemne doznania wzrokowe. Wielu astroamatorów na takim sprzęcie już poprzestaje. (Np. Teleskop GSO – DOBSON 8” 203/1200 M-CRF deLuxe o średnicy 203 mm).

Do 2000 złotych – w takim przedziale można dostać nawet 10 calowy (ok. 250 mm) teleskop Newtona na montażu Dobsona. Jeśli dysponujesz właśnie takim budżetem, z pewnością znajdziesz coś co Cię uszczęśliwi. (Np. Teleskop GSO – DOBSON 10” 254/ 1250 M-CRF deLuxe – na stronie producenta – GS880-10" F/5 Dobsonian). No chyba, że zapadniesz na astronomiczną chorobę – dwucalicę złośliwą.

W slangu astronomów amatorów oznacza przypadłość, cechującą się nieposkromionym pragnieniem coraz większego teleskopu. Jeśli w głowie pojawia Ci się myśl „jeszcze dwa cale apertury więcej i kosmos będzie mój" oznacza to, że zostałeś zarażony. Należy pamiętać, że przyjemność można czerpać z każdej wielkości sprzętu i wbrew pozorom odrobinę większy teleskop wcale nie gwarantuje o niebo lepszych doznań. Istotne różnice pojawiają się w przypadku sprzętu o dwukrotnie większej aperturze, lub znacznie lepszej jakości. Natomiast wspomniane dwa cale nie sprawią, że raczyć się będziesz mógł obrazami jak z teleskopu Hubble’a, ale z pewnością obciążą Twój budżet.

Telskop do 300 zł Teleskop do 800 zł Teleskop do 1000 zł Teleskop do 1500 zł Teleskop do 2000 zł
Teleskop Opticon 70F300 – dla amatorów. Sky-Watcher (Synta) BKP13065EQ2 – dla początkujących fanów astronomii Teleskop Celestron AstroMaster 90EQ-Motor Drive – dla zdecydowanych na dłuższą przygodę z gwiazdami Teleskop GSO – DOBSON 8” 203/1200 M-CRF deluxe – dla szukających mocniejszych wrażeń – sprzęt na długie lata dla amatorów obserwacji astronomicznych. Teleskop GSO – DOBSON 10” 254/ 1250 M-CRF deluxe – bardziej rozbudowana wersja Dobsona 8” – dla większości jest to już w pełni zadowalający sprzęt do dość dokładnych obserwacji nieba
Teleskop Opticon 70F300 – dla amatorów. Sky-Watcher (Synta) BKP13065EQ2 – dla początkujących fanów astronomii Teleskop Celestron AstroMaster 90EQ-Motor Drive – dla zdecydowanych na dłuższą przygodę z gwiazdami. Teleskop GSO – DOBSON 8” 203/1200 M-CRF deluxe – dla szukających mocniejszych wrażeń – sprzęt na długie lata dla amatorów obserwacji astronomicznych. Teleskop GSO – DOBSON 10” 254/ 1250 M-CRF deluxe – bardziej rozbudowana wersja Dobsona 8” – dla większości jest to już w pełni zadowalający sprzęt do dość dokładnych obserwacji nieba.

Podsumowanie

Obserwacje nieba bez wątpienia przyniosą wiele ekscytujących przeżyć. Oczywiście, o ile wybierzesz sprzęt dopasowany do własnych umiejętności i doświadczenia. Ważnych jest kilka czynników.

Gdzie zamierzasz dokonywać obserwacji: w mieście czy też raczej daleko od cywilizacyjnego zgiełku?
Jeśli mieszkasz w mieście, z pewnością widok rozgwieżdżonego nieba jest dla Ciebie niemal egzotyczny. Dzieje się tak z powodu zanieczyszczenia świetlnego. Latarnie miejskie oraz iluminacje budynków wytwarzają tak wiele zbędnego światła, że praktycznie zasłaniają nim niebo. W najlepszym razie ogranicza to ilość gwiazd na niebie oraz ich widoczność, w najgorszym – całkowicie odbiera możliwość obserwowania ciał niebieskich. Jeśli nie bierzesz pod uwagę opcji wyjazdu za miasto, pozostaje Ci cieszyć się planetami lub księżycem. Najlepszym wyborem byłby w tym wypadku refraktor lub teleskop Maksutowa. Teleskop newtonowski do obserwacji miejskich prawdopodobnie okaże się chybionym pomysłem. Jego właściwości predysponują go do obserwacji obiektów głębokiego nieba, które na miejskim niebie są praktycznie nieuchwytne.

Chcesz rozpocząć przygodę od obserwacji planet czy też zamierzasz od razu skoczyć na głębokie… niebo?
Jeśli masz ochotę obserwować obiekty głębokiego nieba, najlepszym wyborem będzie teleskop newtonowski o możliwie dużej aperturze. Jeśli jednak chcesz poznać kosmiczne sąsiedztwo, idealnym rozwiązaniem będzie refraktor lub Maksutov-Cassegrain. Poza tym koniecznie weź pod uwagę swoje możliwości obserwacyjne i logistyczne, ponieważ to od nich w dużej mierze zależeć będzie częstotliwość użytkowania sprzętu. Chyba nie trzeba dodawać, że sprzęt nieużywany, nie przynosi radości.

Życzymy ekscytujących odkryć i wiecznie bezchmurnego nieba!

—————————————————————————————————————————————————————————

Konsultacja merytoryczna
Tomasz L. Czarnecki
Teleskopy.net
www.teleskopy net